İstinaf İncelemesinin Kapsamı ve Kamu Düzeni İstisnası

HMK 355

İstinaf kanun yoluna başvurulduğunda dosya, Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) önüne gelir. Ancak istinaf, ilk derece yargılamasının baştan sona tekrar edilmesi anlamına gelmez. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 355. maddesi, istinaf incelemesinin hangi sınırlar içinde yapılacağını açıkça düzenler.

HMK 355’in Açık Hükmü

HMK m.355:

“İnceleme, istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlı olarak yapılır. Ancak, bölge adliye mahkemesi kamu düzenine aykırılık gördüğü takdirde bunu resen gözetir.”

Bu düzenleme iki temel ilke getirir:

1. Sebeple bağlılık ilkesi

2. Kamu düzenine aykırılıkta resen inceleme

Bu iki ilkeyi doğru anlamak, etkili bir istinaf dilekçesi yazmanın anahtarıdır.

1️⃣ İstinaf İncelemesi Kural Olarak Sebeple Sınırlıdır

HMK 355’e göre BAM, incelemesini istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlı yapar.

Bu ne anlama gelir?

• Dilekçede ileri sürmediğiniz bir hukuka aykırılık,

• Kamu düzenine ilişkin değilse,

• Bölge Adliye Mahkemesi tarafından kendiliğinden incelenmez.

Yargıtay kararlarında da açıkça ifade edildiği üzere, kamu düzeni dışında kalan istinaf sebeplerinin dilekçede mutlaka gösterilmesi gerekir. Aksi halde BAM’ın bu konuyu resen ele alması mümkün değildir.

Özellikle şu ilke önemlidir:

İstinaf dilekçesi, incelemenin sınırını çizer.

2️⃣ Kamu Düzeni İstisnası: BAM’ın Resen İnceleme Yetkisi

HMK 355’in ikinci cümlesi kritik önemdedir:

Bölge Adliye Mahkemesi kamu düzenine aykırılık gördüğü takdirde bunu resen gözetir.

Yani taraflar ileri sürmese bile, kamu düzenine aykırılık varsa BAM bunu incelemek zorundadır.

Peki “kamu düzeni” nedir?

Yargıtay ve Hukuk Genel Kurulu kararlarında kamu düzeni; hukuk sisteminin temelini ilgilendiren, toplum yararını koruyan, vazgeçilmez nitelikteki kuralları kapsar.

Uygulamada kamu düzeni kapsamında değerlendirilen başlıca konular:

• Görev ve kesin yetki kuralları

• Dava şartları (taraf ehliyeti, dava ehliyeti, aktif husumet)

• Kesin hüküm, derdestlik

• Hak düşürücü süre (bazı dava türlerinde)

• Hükmün infaza elverişli olup olmaması

• Harç ve başvuru şartları gibi yargılamanın sağlıklı yürütülmesini etkileyen hususlar

Örneğin uygulamada, aktif husumet ehliyetinin kamu düzeniyle ilgili olduğu ve resen değerlendirilmesi gerektiği yönünde kararlar bulunmaktadır.

3️⃣ İstinaf Sebepleri Nasıl Yazılmalı?

HMK 355 gereği, istinaf dilekçesi dosyanın kaderini belirler. Bu nedenle genel ifadeler yerine somut ve sistematik bir anlatım tercih edilmelidir.

Etkili Yazım Formülü (4 Adım)

Her istinaf sebebi şu şekilde kurulmalıdır:

1. Hata nedir? (usul mü, esas mı?)

2. Kararın neresinde yer alıyor?

3. Hangi hukuk kuralına aykırı?

4. Sonuca etkisi nedir?

❌ Yanlış yaklaşım:

“Karar hukuka aykırıdır.”

✅ Doğru yaklaşım:

“Mahkeme, tarafımızca süresinde sunulan … delilini hiç değerlendirmeden hüküm kurmuştur. Bu durum HMK’nın … maddesine aykırıdır ve hükmün sonucunu doğrudan etkilemektedir.”

4️⃣ Örnek İstinaf Sebep Kurguları

🔹 Delillerin Toplanmaması / Değerlendirilmemesi

Mahkeme, tarafça bildirilen delilleri toplamadan veya değerlendirmeden karar vermişse, bu eksik inceleme niteliğindedir. Bu durumda kararın kaldırılması ve eksiklik giderilerek yeniden hüküm kurulması talep edilmelidir.

🔹 Yanlış Hukuki Nitelendirme

Somut olay yanlış hukuki çerçevede değerlendirilmişse, uygulanması gereken madde açıkça belirtilmeli ve doğru hukuki nitelendirme gösterilmelidir.

🔹 Gerekçesizlik / Çelişkili Gerekçe

Kararın denetlenebilir olması gerekir. Gerekçe ile hüküm sonucu arasında çelişki varsa veya önemli bir iddia hiç tartışılmamışsa, bu istinaf sebebi yapılmalıdır.

🔹 Yargılama Giderleri ve Harç Hataları

Mahkeme, vekâlet ücreti, harç veya yargılama giderleri yönünden hatalı değerlendirme yapmışsa, bu husus da açıkça istinaf sebebi yapılmalı ve düzeltilerek yeniden karar verilmesi talep edilmelidir.

5️⃣ Kamu Düzeni İddiası Nasıl Kurulur?

Her ne kadar BAM kamu düzenini resen gözetse de, dilekçede açıkça belirtilmesi dosyayı güçlendirir.

Örneğin:

• “Dosyada aktif husumet ehliyeti bulunmamaktadır. Bu husus dava şartı olup kamu düzenine ilişkindir.”

• “Uyuşmazlık görevli mahkemede görülmemiştir. Görev kamu düzenindendir.”

• “Dava hak düşürücü süre geçtikten sonra açılmıştır.”

Bu ifadeler BAM’ın dikkatini doğrudan ilgili noktaya çeker.

6️⃣ BAM İncelemesi Nasıl Sonuçlanır?

HMK 355 çerçevesinde yapılan inceleme sonucunda BAM:

• İstinaf başvurusunu esastan reddedebilir,

• Kararı kaldırarak dosyayı yeniden görülmek üzere gönderebilir,

• Eksiklik yoksa düzelterek yeniden esas hakkında karar verebilir.

7️⃣ Sıkça Sorulan Sorular

HMK 355 neyi düzenler?

İstinaf incelemesinin kapsamını düzenler. İnceleme, istinaf dilekçesinde belirtilen sebeplerle sınırlıdır; kamu düzeni varsa resen gözetilir.

İstinafta mahkeme her şeyi kendiliğinden inceler mi?

Hayır. Kamu düzeni dışında kalan konular dilekçede ileri sürülmelidir.

Kamu düzeni nedir?

Yargılamanın sağlıklı yürütülmesini ve hukuk sisteminin temel ilkelerini ilgilendiren kurallardır. Görev, dava şartları, kesin hüküm gibi konular bu kapsamda değerlendirilir.

Aktif husumet istinafta resen incelenir mi?

Uygulamada kamu düzeni kapsamında kabul edilmekte ve resen değerlendirilmesi gerektiği yönünde kararlar bulunmaktadır.

BAM yeni delil inceleyebilir mi?

İstinaf sistemi belirli şartlar altında yeni delil değerlendirmesine imkân tanıyabilir; ancak inceleme yine istinaf sebepleri çerçevesinde yapılır.

Sonuç

HMK 355, istinaf sisteminin omurgasını oluşturur. Bu madde:

• İstinafın temyiz gibi sınırsız olmadığını,

• Sebeple bağlı bir denetim sistemi kurulduğunu,

• Ancak kamu düzeninin her zaman üstün tutulduğunu

ortaya koyar.

Etkili bir istinaf dilekçesi yazmak, yalnızca “itiraz etmek” değil; incelemenin sınırını doğru çizmektir.

Not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Somut uyuşmazlıklar, dosyanın niteliğine göre farklı değerlendirme gerektirebilir. İstinaf süreci teknik ve süreye bağlı bir kanun yolu olduğundan profesyonel hukuki destek alınması önemlidir.